ରାହୁର ଛାୟା

ଗୋପୀନାଥ ମହାନ୍ତି

ଶ୍ରୀ ଗୋପୀନାଥ ମହାନ୍ତିଙ୍କ କାଳଜୟୀ ଉପନ୍ୟାସ 'ରାହୁର ଛାୟା' ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟର ଏକ ଏମିତି କୃତି, ଯାହା ଏକ ନାରୀର କାହାଣୀ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆମ ସମାଜର ମାନସିକତା, ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ଵାଧୀନତା ଏବଂ ମଣିଷର ଅନ୍ତରରେ ଚାଲିଥିବା ଅବିରତ ସଂଘର୍ଷର ଏକ ପ୍ରତିଛବି ।

ପରିଚୟ (Introduction)

ଏହି କାହାଣୀର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ ହେଉଛନ୍ତି ସତୀ, ଯିଏ ଜଣେ ସୁଶିକ୍ଷିତା ଏବଂ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ଯୁବତୀ । ସେ ଏମ୍.ଏ. ପାସ୍ କରି ଏକ ବାଳିକା ସ୍କୁଲରେ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ସମାଜର ଡାହାଳ କୁକୁର ପରି ଧାଇଁଛି 'ଅପବାଦ' ଏବଂ 'କଳଙ୍କ' । ସମାଜ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ବା ବୃତ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ତାଙ୍କର ଅବିବାହିତା ସ୍ଥିତି ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଚରିତ୍ର ଉପରେ ବାରମ୍ବାର ପ୍ରଶ୍ନବାଚୀ ସୃଷ୍ଟି କରେ ।

ସତୀଙ୍କ ଜୀବନର ଏହି ଯାତ୍ରା କେବଳ ବାହାର ଦୁନିଆର ସଂଘର୍ଷ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ତାଙ୍କ ମନର ଅତଳ ଗହୀରର ଏକ ବିଷାଦପୂର୍ଣ୍ଣ ଆତ୍ମଲିପି । ସମାଜର ରକ୍ଷଣଶୀଳ ମାନସିକତା ତାଙ୍କୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ 'ଖୁଣ୍ଟ'ରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଚାହେଁ, କିନ୍ତୁ ସତୀ ସେହି ପଘାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଖୋଜନ୍ତି । ସେ ପାରମ୍ପରିକ ଭାବେ କାହାର ସ୍ତ୍ରୀ ହୋଇନାହାନ୍ତି କି ସନ୍ତାନକୁ ଗର୍ଭରେ ଧରିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ଜଣେ ପୋଷା ନ ମାନୁଥିବା 'କଳଙ୍କିନୀ' ଭାବେ ଆଖ୍ୟା ଦିଏ ।

ଏହା ନିଜର ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ସଜାଡ଼ିବା ପାଇଁ ସେ ଯେଉଁ ମାନସିକ ସଂଗ୍ରାମ କରନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆସୁଥିବା ସମୀରଙ୍କ ପରି ବୟସ୍କ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ନବେନ୍ଦୁ ଓ ବିଭୂତିଙ୍କ ପରି ଯୁବକମାନଙ୍କର ଛାୟା କିପରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ତାହା ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । ଜଣେ ନାରୀର ଅକୁହା ବ୍ୟଥା ଏବଂ ସମାଜର କ୍ରୂର ଚାହାଣିକୁ ଏହି ବହିଟି ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଚିତ୍ରଣ କରିଛି ।

ପୃଷ୍ଠଭୂମି (Setting and Context)

'ରାହୁର ଛାୟା' ଉପନ୍ୟାସର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଏକ ଗଭୀର ସାମାଜିକ ତଥା ମାନସିକ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଗୋଟିଏ ପଟେ ସହରୀ ଜୀବନର କୋଳାହଳ, ଯେଉଁଠି ନାରୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇ ଆତ୍ମନିର୍ଭରଶୀଳ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟପଟେ ସମାଜର କ୍ରୂର ଆଖି ତାକୁ ସବୁବେଳେ ସନ୍ଦେହ ଓ ଅପବାଦର ଘେରରେ ବାନ୍ଧି ରଖୁଛି ।

କାହାଣୀର ମୁଖ୍ୟ ପରିବେଶ ଏକ ବାଳିକା ସ୍କୁଲ ଓ ତାହାର ହଷ୍ଟେଲ ଜୀବନ ସେଠାକାର ପାଚିରି ଘେରା ପରିସର ସତୀଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପ୍ରକାରର ମାନସିକ ବନ୍ଦୀଶାଳା ପରି ମନେହୁଏ, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଟି ଚାଲିଚଳଣ ଉପରେ ଅଜଣା ଲୋକଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଜର ଥାଏ । ନାମହୀନ ଚିଠି ଏବଂ ଚରିତ୍ର ସଂହାର ପାଇଁ ଚାଲିଥିବା ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର ଏକ ବିଷାଦପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମାଜିକ ବାତାବରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ସମାଜ ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତା ଓ ସ୍ଵାଧୀନ ନାରୀର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନକୁ 'କଳଙ୍କିନୀ' ବୋଲି ଆଖ୍ୟା ଦେଇ ତାକୁ ଏକପ୍ରକାର ନିଆଁ କୁରେଇ ବୁଲାଏ ।

ଅନ୍ୟ ଏକ ପୃଷ୍ଠଭୂମି ହେଉଛି ନିଛାଟିଆ ସମୁଦ୍ର କୂଳ ଓ ପ୍ରକୃତିର ନିସ୍ତବ୍ଧତା । ସମୁଦ୍ରର ଅସୀମ ବିସ୍ତୃତି ଓ ଢେଉର ଗର୍ଜନ ସତୀଙ୍କ ମନର ଅଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରିବା ସହ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ସାମାଜିକ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱାଦ ଦିଏ । ବାଲିବନ୍ତ ଓ ଝାଉଁ ଗଛର ପରିବେଶ କାହାଣୀରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ରହସ୍ୟମୟତା ଓ ଗଭୀରତା ଭରେ । ଏଠାରେ ସେ ନିଜର ଅତୀତର ଛାୟାକୁ ଝାଡ଼ିଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଜଣା ଆଶଙ୍କା ତାଙ୍କୁ ପାଦେ ପାଦେ ଅନୁସରଣ କରେ ।

ପାରିବାରିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ବାପା-ମା’ଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସତୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ଏକ ବିରାଟ ଶୂନ୍ୟତା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି । ପୁରୁଣା ଗାଁର ସଂସ୍କାର ଓ ସହରୀ ଜୀବନର ଚାକ୍‍ଚକ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ସେ ନିଜକୁ ଜଣେ ଅସହାୟ ବାଟୋଇ ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।

ପ୍ରମୁଖ ଚରିତ୍ର (Major Characters)

'ରାହୁର ଛାୟା' ଉପନ୍ୟାସରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚରିତ୍ର ନିଜସ୍ୱ ସଂଘର୍ଷ ଓ ମାନସିକତାକୁ ନେଇ ଅତି ଜୀବନ୍ତ ଭାବରେ ଚିତ୍ରିତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ସତୀ (ନାୟିକା): ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତା ଓ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ, ଯିଏ ଅତୀତର ଛାୟା ଏବଂ ସାମାଜିକ ଅପବାଦ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ସଂଗ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି ।

ସମୀର: ସତୀଙ୍କର ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସାଥୀ, ଯିଏ ବୟସରେ ବହୁତ ବଡ଼ ଏବଂ ସତୀଙ୍କ ଅସହାୟ ସମୟରେ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ମାନସିକ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ରଖିଛନ୍ତି ।

ନବେନ୍ଦୁ: ଟ୍ରେନ୍ ଯାତ୍ରାରୁ ପରିଚିତ ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ, ଯିଏ ସତୀଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ ଭଲପାଇବା ଦେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି କିନ୍ତୁ ସତୀ ନିଜକୁ କଳଙ୍କିନୀ ଭାବି ଦୂରେଇ ରୁହନ୍ତି ।

ବିଭୂତି ଭୂଷଣ: ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଭେଟ ହୋଇଥିବା ଜଣେ କଲେଜ୍ ଛାତ୍ର, ଯାହାଙ୍କ ଉଦ୍ଦାମ ଯୌବନ ଓ ପ୍ରେମ ସତୀଙ୍କୁ କ୍ଷଣିକ ପାଇଁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥିଲା ।

ମିଷ୍ଟର୍ ଡେ (ରବିନ୍): ଜଣେ ପଥର-ପଣ୍ଡିତ ଓ ପୂର୍ବତନ ସୈନିକ, ଯିଏ ସତୀଙ୍କ ଅତୀତକୁ ଖାତିର ନକରି ତାଙ୍କୁ ବିବାହର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ ନୂତନ ଆଶା ଜଗାଇଛନ୍ତି ।

ନିତମ୍ବିନୀ: ସତୀଙ୍କର ଜଣେ ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରୀ, ଯାହାର ଦୁଃଖଦ ମୃତ୍ୟୁ ସତୀଙ୍କୁ ସମାଜର ନିଷ୍ଠୁରତା ଏବଂ ଜୀବନର କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରତା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରାଇଛି ।

ମୃଣ୍ମୟୀ: ସତୀଙ୍କ ସହକର୍ମିଣୀ, ଯାହାଙ୍କ ବିବାହ ସତୀଙ୍କ ମନରେ ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ପାରମ୍ପରିକ ଜୀବନର ଅଭାବକୁ ନେଇ ଏକ ଗଭୀର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ।

ଗଙ୍ଗାମ୍ମା ସ୍ୱାମୀନାଥନ୍: ସ୍କୁଲର ପ୍ରଧାନଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ, ଯିଏ ପାରମ୍ପରିକ ନିୟମ ଓ ସାମାଜିକ ଶୃଙ୍ଖଳାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ସତୀଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ମାନସିକତାକୁ ବୁଝିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇଥିଲେ ।

ଘନି: ସତୀଙ୍କ ପିଲାଦିନର ଚାକର, ଯାହାଙ୍କ ସହ ସତୀଙ୍କ ପିଲାଦିନର ନିଷ୍କପଟ ସ୍ମୃତି ଓ ସ୍ପର୍ଶର ପ୍ରଥମ ଅନୁଭୂତି ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ ହୋଇ ରହିଛି ।

ତନିମା: ଜଣେ ସହକର୍ମିଣୀ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ, ଯିଏ ନିଜର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିଫଳତା ଓ ନିଃସଙ୍ଗତାକୁ ଇତିହାସ ପଢ଼ାଇବା ଏବଂ କଠୋରତା ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥାନ୍ତି ।

ହାମିଦା: ସତୀଙ୍କର ଅନ୍ୟତମ ସହକର୍ମିଣୀ, ଯିଏ ଈଶ୍ୱର ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନର ଶାନ୍ତି ଖୋଜନ୍ତି ଏବଂ ନିଜକୁ ନିରୋଳାରେ ରଖିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରନ୍ତି ।

ବିଷୟବସ୍ତୁ (Main Content)

'ରାହୁର ଛାୟା'ର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ ଏତେ ଗଭୀର ଓ ବ୍ୟାପକ ଯେ ଏହାକୁ କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ କାହାଣୀ କହିବା ଯଥେଷ୍ଟ ହେବନାହିଁ । ଏହା ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତା ନାରୀ 'ସତୀ'ର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଯାତ୍ରା, ଯେଉଁଠି ସେ ନିଜର ଅତୀତ, ସାମାଜିକ ଅପବାଦ ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାଧୀନତା ମଧ୍ୟରେ ଅଣନିଶ୍ୱାସୀ ହୋଇପଡ଼ୁଛି । ନିମ୍ନରେ ଏହି ଉପନ୍ୟାସର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁକୁ ସବିଶେଷ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରାଗଲା ।

କାହାଣୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ଆମେ ଦେଖୁ ସତୀ ଜଣେ ଏମ୍.ଏ. ପାସ୍ କରା ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ, ଯିଏ ଏକ ବାଳିକା ସ୍କୁଲରେ କାର୍ଯ୍ୟରତ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ଅପେକ୍ଷା ସମାଜ ତାଙ୍କର 'ଚରିତ୍ର' ଉପରେ ଅଧିକ ଆଲୋଚନା କରେ । ସମାଜର ଦୃଷ୍ଟିରେ ସେ ଜଣେ 'କଳଙ୍କିନୀ' ଏବଂ ଏହି ଅପବାଦ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଏକ ଡାହାଳ କୁକୁର ପରି ଗୋଡ଼ାଇଛି । ସ୍କୁଲ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ପାଖକୁ ବାରମ୍ବାର ନାମହୀନ ଚିଠି ଆସେ, ଯେଉଁଥିରେ ସତୀଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଜୀବନକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଯାଏ । ସମାଜର ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ମାନସିକତା ତାଙ୍କୁ ତିଳ ତିଳ କରି ଜାଳେ । ସତୀ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ସମସ୍ତେ ଭଲ କିନ୍ତୁ ସେ ଜଣେ ଖରାପ, ତେଣୁ ସେ ମୁହଁ ଲୁଚେଇ ମରିବା ହିଁ ଉଚିତ ବୋଲି ସମାଜ ଚାହେଁ ।

ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ସତୀଙ୍କ ମନରେ ଆତ୍ମହତ୍ୟାର ଭାବନା ମଧ୍ୟ ଆସେ । ତାଙ୍କର ଏକ ପ୍ରିୟ ଛାତ୍ରୀ ନିତମ୍ବିନୀର କାହାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ହତାଶ କରେ । ନିତମ୍ବିନୀ ଜଣେ ସରଳ ପାହାଡ଼ି କନ୍ୟା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଯୌନ ଈର୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ନିଷ୍ଠୁରତାର ଶିକାର ହୋଇ ସେ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆପଣେଇ ନେଇଥିଲେ । ସତୀ ନିଜ ଭିତରେ ନିତମ୍ବିନୀର ସେହି ଦୁଃଖଦ ପରିଣତିର ଛାୟା ଦେଖିବାକୁ ପାଆନ୍ତି ।

ସତୀଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିବାଦୀୟ ଦିଗ ହେଉଛି 'ସମୀର'ଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ସମ୍ପର୍କ । ସତୀଙ୍କ ବାପା ଚନ୍ଦ୍ରିକା ପ୍ରସାଦଙ୍କ ଅକାଳ ବିୟୋଗ ସମୟରେ, ସେହି ଅନ୍ଧକାର ରାତିରେ ସମୀର ହିଁ ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ । ସେହି ଦିନଠାରୁ ସମୀର ଓ ସତୀ ଏକାଠି ରହୁଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ପର୍କରେ କୌଣସି ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ବା ବିବାହର ମୋହର ନାହିଁ । ସମୀର ବୟସରେ ବହୁତ ବଡ଼ ଏବଂ ସେ ସତୀଙ୍କୁ କେବଳ ନିଜର ଅଧିକାର ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି ।

ସମୀରଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ ସତୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏକପ୍ରକାର ବନ୍ଧନ ପରି ହୋଇଯାଇଛି । ସମୀର ତାଙ୍କୁ ସବୁ ସୁଖ ସୁବିଧା ଦିଅନ୍ତି କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନର ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଗ୍ରାସ କରି ରଖନ୍ତି । ସତୀ ଏହି ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଚାହାଁନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅଜଣା ଭୟ ଓ ନିଃସଙ୍ଗତା ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ସମୀରଙ୍କ ପାଖକୁ ଟାଣି ନିଏ । ସମୀର ସତୀଙ୍କୁ 'ଜନ୍ତୁ' ବୋଲି କହନ୍ତି, କାରଣ ସେ ନିଜର ଆଦିମ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁସାରେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।

ସତୀଙ୍କ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଲେଖକ ତାଙ୍କ ପିଲାଦିନର କିଛି ଘଟଣାକୁ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ଘନିଆଁ ଓ ଉଦିଆଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ଶୈଶବର ଖେଳ, ସ୍ପର୍ଶର ପ୍ରଥମ ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ବୋହୂ ବୋହୂକା ଖେଳ ସତୀଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି । ସେହି ନିଷ୍କପଟ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ସେ ଯେଉଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖିଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନର ବାସ୍ତବତା ତା'ଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ-। ସେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଯେ ଜୀବନରେ ସେ କାହାର ସ୍ତ୍ରୀ ବା ମା' ହୋଇପାରିଲେ ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିପାଇଁ ସମାଜ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦିଏ ।

ସତୀଙ୍କର ସହକର୍ମିଣୀ ମୃଣ୍ମୟୀଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ବାଦ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରକାର ଆଲୋଡ଼ନ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ମୃଣ୍ମୟୀ ସାଧାରଣ ଝିଅଟିଏ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ସାମାଜିକ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଥିବା ବେଳେ ସତୀ ଶିକ୍ଷିତା ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଏକାକୀ ଓ ଅସୁରକ୍ଷିତ । ହାମିଦାଙ୍କ ପରି ସହକର୍ମିଣୀ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ ତନିମା ନିଜର ଦୁଃଖକୁ କଠୋରତା ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚାଇ ରଖନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ଚରିତ୍ର ସତୀଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି ।

ସମାଜର ଅସହ୍ୟ ଅପମାନ ଓ ସ୍କୁଲ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସନ୍ଦେହଜନକ ମନୋଭାବ ସତୀଙ୍କୁ ଚାକିରି ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ । ସେ ସବୁ ବନ୍ଧନ ଛିଣ୍ଡାଇ ଚାଲିଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅନ୍ତି । ସେହି ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଟ୍ରେନରେ ତାଙ୍କର ଭେଟ ହୁଏ ନବେନ୍ଦୁଙ୍କ ସହ । ନବେନ୍ଦୁ ଜଣେ ବ୍ୟବସାୟୀ ଏବଂ ସେ ସତୀଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଦେଖାରେ ହିଁ ଭଲ ପାଇବସନ୍ତି ।

ଟ୍ରେନ୍ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ସତୀଙ୍କୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ ଏବଂ ନବେନ୍ଦୁ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯତ୍ନ ନିଅନ୍ତି । ନବେନ୍ଦୁଙ୍କର ଏହି ନିଷ୍କପଟ ସେବା ଓ ଭଲପାଇବା ସତୀଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନୂତନ ଆଶା ଜଗାଏ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଥିବା 'ରାହୁର ଛାୟା' ବା ଅତୀତର ସେହି ଅପବାଦ ତାଙ୍କୁ ପାଦେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ । ସେ ନବେନ୍ଦୁଙ୍କୁ ନିଜର ଠିକଣା ଦିଅନ୍ତି କିନ୍ତୁ ମନେ ମନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସେ ନବେନ୍ଦୁଙ୍କ ପ୍ରେମକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।

କିଛି ଦିନ ପରେ ସତୀ ଓ ସମୀର ମନ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ଏକ ନିଛାଟିଆ ସମୁଦ୍ର କୂଳକୁ ଯାଆନ୍ତି । ସମୁଦ୍ରର ଅସୀମତା ସତୀଙ୍କୁ ମୁକ୍ତିର ସ୍ୱାଦ ଦିଏ । ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ଭେଟ ହୁଏ ଜଣେ କଲେଜ୍ ଛାତ୍ର ବିଭୂତି ଭୂଷଣଙ୍କ ସହ । ବିଭୂତି ସତୀଙ୍କଠାରୁ ବୟସରେ ବହୁତ ସାନ, କିନ୍ତୁ ସେ ସତୀଙ୍କ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି ।

ବିଭୂତିଙ୍କ ସହ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ବିତାଇଥିବା ସମୟ ସତୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହଜିଯାଇଥିବା ଯୌବନର ସ୍ମୃତି ଦିଏ । ବିଭୂତି ସତୀଙ୍କୁ ବିବାହର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତୀ ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଭାବେ ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ କରନ୍ତି । ସେ ବିଭୂତିଙ୍କୁ ନିଜର 'କଳଙ୍କିନୀ' ପରିଚୟ ବିଷୟରେ କୁହନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନରୁ ଦୂରେଇ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତି । ବିଭୂତିଙ୍କ ପ୍ରତି ସତୀଙ୍କ ମନରେ ଏକ ପ୍ରକାର କରୁଣା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ଏହି ସମ୍ପର୍କ କଦାପି ସଫଳ ହେବନାହିଁ ।

କାହାଣୀର ଶେଷ ଭାଗରେ ସତୀଙ୍କ ଜୀବନରେ ଆସନ୍ତି ମିଷ୍ଟର୍ ଡେ ବା ରବିନ୍ । ସେ ଜଣେ ପୂର୍ବତନ ସୈନିକ ଓ ପଥର-ପଣ୍ଡିତ । ସେ ସତୀଙ୍କ ଅତୀତକୁ ଖାତିର ନ କରି ତାଙ୍କର 'ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀ ଆତ୍ମା'କୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି ବୋଲି କୁହନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ବିବାହର ପ୍ରସ୍ତାବ ଦିଅନ୍ତି । ରବିନ୍ ସତୀଙ୍କୁ ଏକ ମୁଦି ପିନ୍ଧାଇ ତାଙ୍କ ସହ ନୂଆ ଜୀବନ ଆରମ୍ଭ କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି ।

ସତୀ ରବିନ୍‍ଙ୍କ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଭିତରେ ସମୀରଙ୍କର ସେହି ଶେଥା ମୁହଁ ଓ ପୁରୁଣା ସମ୍ପର୍କର ଛାୟା ସବୁବେଳେ ଉଙ୍କି ମାରୁଥାଏ । ଉପନ୍ୟାସର ଶେଷ ଦୃଶ୍ୟରେ ଆମେ ଦେଖୁ, ସତୀ ଦର୍ପଣ ସାମ୍ନାରେ ବସିଛନ୍ତି, ରବିନ୍ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସୁଛନ୍ତି ଏବଂ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ବୃଦ୍ଧ ସମୀର ଢଳି ଢଳି ଆସୁଛନ୍ତି । ଏହା ସୂଚେଇ ଦିଏ ଯେ, ଜୀବନରେ ଯେତେ ନୂଆ ମୋଡ଼ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ଅତୀତର ସେହି 'ରାହୁର ଛାୟା' ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ସହଜରେ ଛାଡ଼ିନଥାଏ ।

ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାହାଣୀଟି ଜଣେ ନାରୀର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଖୋଜିବାର ଏକ ସଂଘର୍ଷଶୀଳ ଯାତ୍ରା । ସମାଜ, ସମ୍ପର୍କ ଓ ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ସତୀ କିପରି ନିଜକୁ ଗଢ଼ନ୍ତି ଓ ଭାଙ୍ଗନ୍ତି, ତାହା ହିଁ ଏହି ପୁସ୍ତକର ମୂଳ ବିଷୟବସ୍ତୁ । ଜୀବନର ଅନେକ ଅଜ୍ଞାତ ସତ୍ୟ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମନର ଜଟିଳତାକୁ ଏହି ବହିଟି ଅତି ନିଖୁଣ ଭାବରେ ଉନ୍ମୋଚିତ କରିଛି ।

ଉପସଂହାର (Conclusion)

ଗୋପୀନାଥ ମହାନ୍ତି ସତୀର ଚରିତ୍ର ଜରିଆରେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି ଯେ, ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତା ଓ ସ୍ୱାଧୀନ ନାରୀ ପାଇଁ ସମାଜର କ୍ରୂର ଚାହାଣି ଓ ଅପବାଦ ସହ ଲଢ଼ିବା କେତେ କଷ୍ଟକର । ସତୀଙ୍କ ମନର ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ - "ସେ କ’ଣ ତାହାରି ଦୋଷ ?" ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାଠକର ହୃଦୟକୁ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରେ । ଜୀବନ କେବଳ ସୁଖ ବା ଦୁଃଖର ସମାହାର ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଝଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିବା ପତ୍ର ପରି କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁର ଏବଂ ନିରନ୍ତର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ସତୀ ଅନେକ ଥର ମୁକ୍ତି ଖୋଜିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପ୍ରତିଥର ସେ ନିଜର ଅତୀତ ବା ସମାଜର ନିୟମ ପାଖରେ ନିଜକୁ ବନ୍ଦୀ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି ।

ଏହି ଉପନ୍ୟାସଟି ଆମକୁ ଜୀବନର ଏକ ଅନାବୃତ ସତ୍ୟ ସହ ପରିଚିତ କରାଏ ଯେ, ମଣିଷର ଅନ୍ତରରେ ଚାଲିଥିବା ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ତା’ର ବାହାର ଦୁନିଆର ସଂଘର୍ଷଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର ।